Lessen voor het leven: Helena en Luís empoweren studenten
In een klaslokaal in Namaacha, Mozambique, staan studenten in een cirkel en houden elkaar stevig bij de hand. Ze vormen een 'menselijke huidbarrière', die een klasgenoot probeert te doorbreken.
Het is niet zomaar een spel, maar een biologieles. Hun leraar, Luís, gebruikt deze speelse aanpak om studenten te leren hoe hun huid hen beschermt tegen virussen en infecties. Vervolgens legt hij uit hoe het gebruik van condooms tijdens seks mensen beschermt tegen vroege zwangerschappen en soa's.
Zo ziet seksuele voorlichting en onderwijs er tegenwoordig uit op de school van Luís. Maar dat was niet altijd zo. Lessen over seksuele en reproductieve gezondheid waren vroeger beperkt. Veel van wat leerlingen leerden, kwam uit informele en onbetrouwbare informatiebronnen. Daarbij waren er veel schadelijke opvattingen zoals dat meisjes moesten trouwen en kinderen krijgen zodra ze de puberteit bereikten, wat veel voorkomt in Mozambique.
Tegenwoordig is de situatie anders op deze middelbare school en op veel andere scholen in Mozambique die worden ondersteund door Right To Play. Sinds de start van het SHARE-programma zijn leraren zoals Helena en Luís getraind om onderwerpen op het gebied van seksuele en reproductieve gezondheid te integreren in hun normale lessen – een echte gamechanger.
LEERLINGEN KLAARSTOMEN VOOR DE TOEKOMST
Vroege en gedwongen huwelijken en zwangerschappen komen veel voor in Namaacha. Alleen al in 2023 raakten meer dan twaalf meisjes op deze school zwanger, velen nog voor ze 15 jaar waren. Vaak stopten deze meisjes dan met school, waardoor ze hun kans op onderwijs en een betere toekomst verloren.
Het SHARE-programma, dat in 2023 van start ging, heeft als doel het lot van meisjes en jongens in deze regio van Mozambique en andere landen te veranderen. Het programma wordt aangeboden in samenwerking met FAWE, FHI 360 en WaterAid, en wordt ondersteund door de Canadese regering via Global Affairs Canada. Het programma heeft tot doel gendergelijkheid te bevorderen door de toegang tot seksuele en reproductieve voorlichting en genderresponsieve gezondheidszorg voor jongeren te verbeteren, met name meisjes en jonge vrouwen, in Ghana, Mozambique en Oeganda. In Mozambique heeft SHARE seksuele gezondheidsvoorlichting geïntegreerd in het normale curriculum van de scholen. Leraren worden getraind om onderwerpen met betrekking tot seksuele en reproductieve gezondheid en rechten in hun normale lessen op te nemen, waarbij ze Right To Play’s spelend-leren methode gebruiken zodat ze een band met hun leerlingen kunnen opbouwen en hen kunnen klaarstomen voor de toekomst.
"Spelend leren is veel beter, de leerlingen worden enthousiast en hebben er plezier in. Ze leren zonder dat ze door hebben dat ze aan het leren zijn."
Nog maar twee jaar geleden was seksuele voorlichting beperkt en omgeven door stigma. Tegenwoordig maken lessen over puberteit, consent en hiv deel uit van het onderwijsprogramma. Bovendien hebben leraren CSE-onderwerpen (Comprehensive Sexual Education) geïntegreerd in de dagelijkse lessen en geven ze deze op een boeiende en interactieve manier. Hierdoor wordt de intimiderende en stigmatiserende factor verminderd en blijft de lesstof beter hangen.
Voor Luís, een biologieleraar, is het gebruik van interactieve spellen om moeilijk bespreekbare onderwerpen te behandelen een transformatieve ervaring geweest. In de les van vandaag legde hij uit hoe de huid beschermt tegen ziekten en infecties, waarna hij een spel introduceerde om te laten zien hoe voorbehoedsmiddelen vergelijkbare bescherming en gezondheidsvoordelen kunnen bieden. Door spelenderwijs te leren, nemen leerlingen niet alleen belangrijke informatie op, maar ervaren ze ook uit eerste hand het belang ervan en durven ze elkaar vragen te stellen.
Luís zegt dat zijn leerlingen aandachtiger zijn en dat hij merkt dat ze leren zonder dat ze het door hebben. Zijn band met zijn leerlingen is hechter geworden. Hij geeft niet alleen les in biologie, hij bereidt jonge mensen voor op het leven. Ze komen naar hem toe met vragen, zorgen en nieuwsgierigheid. En ze verlaten zijn klas met kennis die ze doorgeven aan hun broers en zussen en ouders.
WOORDEN LEREN, RECHTEN LEREN
Luís is niet de enige leraar die een verschil maakt. Helena, die Portugees geeft, integreert nu seksuele voorlichting in haar lessen Portugees lezen en schrijven. In haar taallessen gebruikt ze teksten over onderwerpen als puberteit, consent en hiv. In één van de lessen lazen ze een verhaal over een meisje dat niet zeker wist of haar nieuwe jurk wel bescheiden genoeg was om buiten te dragen. Na het voorlezen bespraken de leerlingen mogelijke oplossingen voor haar dilemma. Helena introduceerde vervolgens een spel waarbij ze een veilige zone moesten bereiken zonder geraakt te worden door een bal, terwijl klasgenoten die als 'beschermers' optraden hen hielpen beschermen. Zo illustreerde ze op een speelse manier hoe ze zichzelf kunnen beschermen tegen zwangerschap en soa's.
Helena heeft gemerkt dat haar leerlingen nu meer openstaan voor het bespreken van onderwerpen die vroeger taboe waren, zoals het benoemen van lichaamsdelen bij hun echte namen. In het begin giechelden de leerlingen of bloosden ze wanneer bepaalde lichaamsdelen werden genoemd. Maar Helena zette door. Ze legde uit dat het geen schande is om een lichaamsdeel bij zijn echte naam te noemen. Sindsdien is de houding in de klas veranderd. Op deze manier helpt Helena leerlingen hun taalvaardigheid te verbeteren terwijl ze leren over hun lichaam en hun rechten.
"Seksuele voorlichting is belangrijk, omdat het een levensvaardigheid is."
EEN TOEKOMST VOL MOGELIJKHEDEN
Zoe, één van Helena's leerlingen, herinnert zich een belangrijk besef dat ze op een dag in de klas kreeg.
"Ik wist niet wat het verschil was tussen hiv en aids. Toen lerares Helena het uitlegde, heb ik dat goed onthouden en nu weet ik nog steeds wat het verschil is tussen die twee dingen." Voor Helena is dat waar onderwijs om draait.
"Onderwijs is de basis van alles. Als leerlingen over de juiste kennis beschikken, kunnen hun dromen werkelijkheid worden."
En de resultaten spreken voor zich. In 2023 waren er ongeveer 13-14 meisjes met een vroege zwangerschap op deze school. In 2024 daalde dit aantal tot slechts acht, en nu, in juli 2025, zijn er geen vroege zwangerschappen en geen schooluitval als gevolg van zwangerschap.
Arrone, de schooldirecteur, is trots op wat zijn leraren en leerlingen hebben bereikt. Hij gelooft dat onderwijs de basis is van alles – en dat wanneer leerlingen over de juiste kennis beschikken, hun dromen werkelijkheid kunnen worden.
Dankzij Helena en Luís leren leerlingen niet alleen, maar worden ze ook zelfverzekerder, maken ze weloverwogen keuzes en beschermen ze hun toekomst. Door middel van speelse, interactieve lessen worden taboe-onderwerpen gespreksonderwerpen, wordt kennis omgezet in actie en worden levens veranderd. Van minder vroege zwangerschappen tot leerlingen die op school blijven: deze leraren laten zien dat onderwijs een hele generatie kan empoweren.
Het Sexual Health and Reproductive Education (SHARE)-project heeft tot doel gendergelijkheid te bevorderen door de toegang tot seksuele en reproductieve voorlichting en genderresponsieve gezondheidszorg voor jongeren te verbeteren, met name meisjes en jonge vrouwen, in Ghana, Mozambique en Oeganda. Het project is in 2022 van start gegaan dankzij een samenwerking tussen Right To Play, FAWE en WaterAid en wordt mogelijk gemaakt door financiële steun van de Canadese regering via Global Affairs Canada en technische ondersteuning van FHI 360. Het vijfjarige project zal tegen 2026 de seksuele en reproductieve rechten van meer dan 325.000 adolescenten en jongeren (van 10 tot 24 jaar) versterken.
