Hoe Fatoumata de glimlach terugbracht in een vluchtelingenkamp in Mali

De kinderen in het opvangcentrum in Sévaré, Mali, waren stil toen Fatoumata binnenkwam. Als gemeenschapsvrijwilligster die was opgeleid in psychosociale ondersteuning, herkende ze die stilte onmiddellijk — de zware, ongemakkelijke stilte van kinderen die meer met zich meedroegen dan ze konden uiten. Ze zaten op het puntje van hun stoel, gingen elkaar uit de weg en wisten niet zeker of het veilig was om te praten.

In de regio Mopti in Mali maken de gemeenschappen al jaren een langzaam verslechterende crisis door. Door het gewapende conflict zijn tienduizenden mensen uit hun huizen verdreven en in opvangcentra terechtgekomen — zowel volwassenen als kinderen komen aan op onbekende plekken, met een verlies dat ze nog niet onder woorden kunnen brengen. Voor de kinderen is de verstoorde situatie ingrijpend: routines zijn verdwenen, het schoolleven is onderbroken, vriendschappen zijn verbroken. Wat de leegte opvult, is vaak stilte, terugtrekking en het soort isolatie dat, als er niets aan wordt gedaan, een kind nog lange tijd blijft achtervolgen.

Fatoumata merkt het elke keer weer als ze bij een nieuwe groep aankomt. "Veel van deze kinderen zijn getekend door wat ze hebben meegemaakt", zegt ze. Het is haar taak om een manier te vinden om weer contact met hen te maken.

Waarom ze kwam helpen

Fatoumata is niet toevallig in dit werk terechtgekomen. "De wens om concrete steun te bieden aan kinderen en gezinnen die in moeilijke situaties verkeren — met name ontheemding en trauma — heeft mij gemotiveerd om vrijwilliger te worden," legt ze uit.

Als vrijwilligster uit de gemeenschap die is opgeleid via het EMPOWER-project — gefinancierd door Global Affairs Canada en uitgevoerd door Right To Play — heeft Fatoumata een opleiding gevolgd op het gebied van psychosociale ondersteuning, kinderbescherming en traumaverwerking. De hulpmiddelen die ze gebruikt, zijn bewust simpel: emmers water, kringspelletjes, liedjes, beweging. Activiteiten waarvoor geen gedeelde achtergrond of gemeenschappelijke taal nodig is: alleen de bereidheid om te spelen.

“Als vrijwilliger,” zegt ze, “is het mijn taak om met de kinderen te spelen en ze blij te maken, zodat ze het verleden en hun afkomst achter zich kunnen laten.”

EMPOWER is actief in door conflicten getroffen gemeenschappen in heel Mali om ervoor te zorgen dat vluchtelingenkinderen — van wie velen geen toegang meer hebben tot onderwijs, officiële documenten en veilige sociale structuren — weer kunnen leren en een gevoel van verbondenheid terugkrijgen. Fatoumata is een van de vrijwilligers die dat op het meest lokale niveau mogelijk maakt: geen programma of beleid, maar een persoon die er gewoon is.

Wat spelen nu eigenlijk doet

Er bestaat een neiging om spelen in situaties van ontheemding te beschrijven als een vorm van ontspanning – een onderbreking van het zware leven, voordat men er weer mee verdergaat. Fatoumata benadert het anders. Voor haar is spelen geen onderbreking van het herstelproces. Het is het herstelproces zelf.

"De spelletjes die we met de kinderen spelen, zijn heel belangrijk," zegt ze. "Ze helpen kinderen om rust te vinden en conflicten in hun gemeenschap te voorkomen, ze weer te laten glimlachen en hen dichter bij elkaar te brengen."

Nouhoum, de locatiemanager die toezicht houdt op een netwerk van zeven opvanglocaties in het gebied, heeft deze verandering in realtime zien plaatsvinden. Wanneer gezinnen voor het eerst aankomen, legt hij uit, bevindt iedereen zich in zijn eigen persoonlijke noodsituatie. „Ontheemden vluchten in een staat van trauma voor het conflict en komen terecht in een onbekende omgeving, waar zowel volwassenen als kinderen hierdoor worden getroffen”, zegt hij. "De introductie van spel heeft geholpen om de situatie te keren. Nu bevinden ze zich allemaal op dezelfde plek en spelen ze samen — terwijl ze elkaar voorheen niet eens benaderden."

Die ontwikkeling — van afgeschermd naar zij aan zij — is geen toeval. Kinderen die zich veilig genoeg voelen om samen te spelen, zijn kinderen die zich ook veilig genoeg voelen om samen te leren. De sessies van Fatoumata dragen niet alleen bij aan het welzijn op zich; ze bereiden kinderen ook voor op deelname aan de lees- en schrijflessen en de activiteiten op het gebied van levensvaardigheden in de tijdelijke leercentra die EMPOWER in heel Mopti ondersteunt.

Het werk dat doorgaat

Vraag Fatoumata waarom ze steeds weer terugkomt, en ze wijst naar de kinderen. De verlegen kinderen die pas na een paar sessies bij de kring komen zitten. De kinderen die met iets zwaars aankomen en een beetje lichter weer vertrekken.

Zij maakt deel uit van een bredere verschuiving die EMPOWER tot een blijvend fenomeen wil maken — niet alleen om individuele kinderen te beschermen, maar ook om de omstandigheden te veranderen waarin ontheemde kinderen leven, leren en opgroeien. De vrijwilligers, de leercentra, de netwerken voor kinderbescherming: het is allemaal bedoeld om gemeenschappen te creëren die kinderen ondersteunen, en niet alleen maar opvangen als ze in moeilijkheden raken.

In Sévaré gaat dat werk door, sessie voor sessie, cirkel voor cirkel, spel voor spel.

Het EMPOWER-project helpt ontheemde en door conflicten getroffen kinderen in Mali toegang te krijgen tot veilig, inclusief en kwalitatief hoogstaand onderwijs via lokale organisaties, psychosociale ondersteuning, kindvriendelijke leeromgevingen en programma’s gericht op gedragsverandering. EMPOWER wordt ondersteund door de Canadese regering via Global Affairs Canada.